Stelling 10 van mijn inaugurele rede op 1 oktober 2004 luidde:
Het wordt tijd dat er een functionaris wordt benoemd die voor de digitale Nederlandse samenleving een soortgelijke taak krijgt als de Rijksbouwmeester voor de fysieke wereld (http://www.digital-architecture.net).

Ook voor de Nederlandse overheid wordt digitale architectuur een steeds belangrijker issue om adequaat te kunnen functioneren. Inmiddels zijn we al weer bijna drie jaar verder en de IT- en IT-gerelateerde problemen bij verschillende (semi-) overheidsinstellingen lijken groter en groter te worden.
De digitale verkrotting is op een aantal plaatsen al zo ver gevorderd dat de gevolgen tot in de Tweede Kamer worden opgemerkt en zeer regelmatig voorpaginanieuws is in de landelijke dagbladen.
Aan de andere kant is de afgelopen tijd een referentiearchitectuur opgesteld, de NORA geheten, waarmee wordt getracht enige orde aan te brengen in het IT- en applicatielandschap van de Nederlandse overheid. Dat is hard nodig omdat de overheid een aantal centrale gegevensverzamelingen, genaamd basisregistraties, heeft onderkend om de gegevenshuishouding te uniformeren. Daarnaast is het architectuurprincipe 'de overheid vraagt niet naar de bekende weg' geponeerd. Een zeer klantvriendelijk gebaar dat echter zeer grote gevolgen heeft bij de consequente toepassing door de hele overheid heen. Dit vraagt bijna om centrale regie, die tegenstrijdig lijkt te zijn met de grote mate van vrijblijvendheid die bij de implementatie van de NORA is toegestaan.

Bovenstaande roept een aantal vragen op waarover in dit forum van gedachten gewisseld kan worden.

1. Heeft de overheid een Digitale Rijksbouwmeester nodig als een soort overall enterprise architect of is de NORA als stuurinstrument al voldoende?


2. Waar zou deze functionaris (hij/zij) organisatorisch dienen te worden gepositioneerd? Ministerie van Algemene Zaken of Ministerie BZK? Of zelfs boven de ministeries?


3. Welke taken en bevoegdheden zou deze functionaris moeten krijgen?


4. Aan wie legt deze functionaris verantwoording af en aan wie rapporteert hij nog meer en waarover? Perslot van rekening is een leefbare digitale samenleving de verantwoordelijkheid van de gehele overheid, waarbij de burger en het bedrijfsleven de belangrijkste stakeholders zijn.


5. Wie controleert de Digitale Rijksbouwmeester. Het gevaar ligt op de loer dat de Digitale Rijksbouwmeester vooral zal redeneren vanuit de overheid, wat voor de overheid de beste oplossing is. Wat voor de overheid het beste is, hoeft nog niet voor de samenleving het beste te zijn.


6. Zal een dergelijke Digitale Rijksbouwmeester wel iets kunnen betekenen in deze poldercultuur.


7. Wat voor soort competenties zou zo iemand moeten bezitten?


8. Is er een betere naamgeving voor een dergelijke functionaris dan 'Digitale Rijksbouwmeester'?

Graag een levendige, open discussie. Een goed functionerende overheid is ons aller belang en wellicht dat wij als digitale architecten ons steentje daaraan kunnen bijdragen.

P.S. Er is meer dat 'onder architectuur' ontwikkeld moet worden dan alleen IT in engere zin, te denken valt aan diensten, processen, organisatie en besturing. Een Digitale Rijksbouwmeester zou aan dit bredere vraagstuk ook aandacht moeten besteden. Er zou dus ook een breder beeld neer gezet kunnen worden dan dat van de 'smalle' IT-architect. Overigens zou de Digitale Rijksbouwmeester niet alleen voor het Rijk maar ook voor de andere bestuurslagen (provincies, gemeenten, waterschappen) actief moeten zijn. Bovenal zal hij een duidelijke visie moeten hebben op een goed functionerende, rechtvaardige digitale samenleving met gelijke ontplooiingskansen voor alle inwoners.

Post edited by: architectuur, at: 2007/06/14 00:16

Ondanks zijn goede bedoeling en geldige analyse die ik er wel degelijk ook in herken, bevestigt Daan Rijsenbrij op Via Nova Architectura met zijn oproep tot benoeming van een Digitale Rijksbouwmeester mijn stelling: "De informatiekunde is nogal een achterlijke discipline." Graag reageer ik op zijn verzoek om een discussiebijdrage.
Nee, het is zeker niet allemaal onzin wat Rijsenbrij beweert. Sterker nog, ook hij vestigt aandacht op ernstige problemen. Dat kan niet vaak genoeg. Wat echter steeds ontbreekt, vandaar de aanhoudende achterlijkheid, is een vruchtbaar paradigma voor adequate oplossingen en, beter nog, maatschappelijke ontwikkeling en benutting van nieuwe kansen met informatie- en communicatietechnologie.
Wat Rijsenbrij door elkaar haalt, zijn enerzijds aanzet tot analyse op de juiste, want maatschappelijke schaal (prima!), anderzijds handhaving van tekortschietend bereik voor synthese (verkeerd!). De noemer van architectuur knelt zelfs. Hoe hardnekkiger de greep, des te moeizamer de doorstroming. Ja, ik begrijp ook wel dat elke ordening als architectuur aangeduid kan zijn, maar het gaat mij om zoiets als het omslagpunt waarna zo'n suggestieve term eerder verhullend en remmend werkt. Voor de traditionele gebouwde omgeving geldt niet voor niets allang onderscheid tussen, zeg maar, gebouwkunde en stedenbouwkunde. Die gebouwkunde is daar architectuur blijven heten. Vervolgens gaat het op maatschappelijke schaal dus om spanning, evenwicht enzovoort tussen architectuur en stedenbouw(kunde). Natuurlijk staan er gebouwen in de stad! Inderdaad, deels maken gebouwen de stad. Maar een stad is meer dan de verzameling gebouwen.
Om vergelijkbare redenen pleit ik voor civiele informatiekunde als discipline. Er is een paradigma nodig volgens informatieverkeer. Civiele informatiekunde betreft het verkeersstelsel, in ruimste zin de infrastructuur voor informatieverkeer. Eigen voorzieningen van verkeersdeelnemers blijven dan onderwerp van (informatie)architectuur. Voor dynamisch evenwicht moet echter de wisselwerking tussen civiele informatiekunde en informatiearchitectuur vruchtbaar werken. Dialectiek moet je durven. Volgens het beperkte perspectief van architectuur alleen lukt het niet, nooit. Voor nadere toelichting verwijs ik naar talloze teksten die op mijn website www.wisse.cc beschikbaar zijn.
Mijn reactie op Rijsenbrij's voorzet tot discussie zet ik hier voort met opmerkingen over enkele passages eruit. Zo verdient de Nederlandse Overheid ReferentieArchitectuur serieuzere kritiek. Ik neem overigens aan dat het gaat om versie 2.0 van NORA. Wat zich in Rijsenbrij's opvatting lijkt te wreken is, nogmaals, op zijn beurt vrijblijvend gebruik van de term architectuur. Wat hij daar in navolging van NORA een architectuurprincipe noemt, is dat helemaal niet. De zgn enkelvoudige informatieverstrekking door burger en bedrijf is daarentegen algemener een uitgangspunt voor maatschappelijke verhoudingen. Als zodanig is het een principe voor informatiekundige bemoeienis, maar nog lang niet ervan. De keerzijde van 'onder architectuur' is dat er ook iets 'boven' (be)staat. Dat zijn nu net dergelijke opdrachten, in dit geval dus zelfs een politieke beslissing met landelijke strekking. Is er dan geen politieke architectuur? Vast wel, maar met zulke handige woordspelletjes komen we niet verder. Hebben we het toch vooral over digitale technologieen, of niet? Goed, overigens vind ikzelf genoemd uitgangspunt (enkelvoudige informatieverstrekking) allereerst een civiel informatiekundige opgave. Rijsenbrij herkent dat natuurlijk ook wel, want terecht wijst hij op "zeer grote gevolgen [...] bij de consequente toepassing door de hele overheid heen." Vervang overheid door samenleving en dan klopt het helemaal. Trouwens ook die verruiming k_link_t her en der wel degelijk krachtig door bij Rijsenbrij, zoals: "Per slot van rekening is een leefbare digitale samenleving de verantwoordelijkheid van de gehele overheid, waarbij de burger en het bedrijfsleven de belangrijkste stakeholders zijn." Terecht luidt zijn vraag: "Wat voor de overheid het beste is, hoeft nog niet voor de samenleving het beste te zijn." Inderdaad gaat het "bovenal [om] een duidelijke visie [...] op een goed functionerende, rechtvaardige digitale samenleving met gelijke ontplooiingskansen voor alle inwoners." Nota bene, dat is niet primair een informatiekundige visie, is in eerste aanleg geen kwestie van civiele informatiekunde, respectievelijk architectuur. Dat is politiek en bestuur als 'boven architectuur.' Omgekeerd vergt het politieke proces vakkundige inspiratie. Daarvoor komt volgens mij eerder civiele informatiekunde dan informatiearchitectuur in aanmerking, maar vooruit.
De concrete vragen die Rijsenbrij voor discussie voorstelt, loop ik even na. 1. Of de overheid een Digitale Rijksbouwmeester nodig heeft, acht ik hoogstens van (zeer) ondergeschikt belang. De beperking tot overheid is zelfs ronduit contraproductief gelet op de feitelijke maatschappelijke dekking van het informatieverkeer. Tussendoor, positionering als infrastructuur, met informatieverkeer in toenemende mate grensoverschrijdend, maakt een nationale insteek, laat staan nodeloze afwijkingen per verkeersdeelnemer, voor allerlei aspecten, precies, achterlijk. Ik kom terug op de eerste vraag. Nee, zelfs voor de openbare sector kan een Digitale Rijksbouwmeester niet als "een soort overall enterprise architect" functioneren. De overheid laat zich in onze zgn decentrale eenheidsstaat principieel niet met een enkele onderneming vergelijken. Verder is die schaal is te ruim voor architectuur; daar moet dus civiele informatiekunde bij. Ook gaat de vergelijking met de bestaande Rijksbouwmeester gauw mank. Elders heb ik de vergelijking gemaakt met Rijkswaterstaat, wat een Rijksinformatiestaat oplevert. Ook nog als antwoord op die eerste vraag: NORA is volstrekt onvoldoende als stuurinstrument. Maar ja, dat geeft Rijsenbrij zelf al duidelijk aan door afwijzende vermelding van "vrijblijvendheid." 2. Nee, zo'n functionaris zoals Rijsenbrij de Digitale Rijksbouwmeester schetst, zit er niet in. Ik citeer toch maar even wat ikzelf schreef: "Enigszins vergelijkbaar met Rijkswaterstaat heeft Nederland wellicht, ik noem maar even iets, ook een soort Rijksinformatiestaat nodig. Let wel, nogmaals, dat informatieve infrastructuur meer is dan digitale techniek en bits. Netzoals geldt voor traditioneel verkeer, zijn er ook gedragsregels nodig voor informatieverkeer in het publiek domein, bijbehorende voorzieningen voor toezicht & handhaving, enzovoort, enzovoort. Het klopt, dat doet Rijkswaterstaat niet allemaal voor infrastructuur voor het traditionele verkeer ter land, ter zee en in de lucht. Daar zijn feitelijk alle(rlei) overheden op de een of andere manier wel bij betrokken. Zo moet het dus eveneens opgezet zijn voor bedoeld informatieverkeer in het publiek domein. Zo'n Rijksinformatiestaat voer ik hier vooral op om te illustreren dat het infrastructurele principe helemaal niet nieuw is. Het is echter wel de allerhoogste tijd om er voor , publieke aspecten van , het informatieverkeer serieus werk van te maken." Op de vragen 2, 3, 4, 5 en 6 heb ik eveneens het thema infrastructuur als verbindend antwoord. Bijna tien jaar geleden vermeldde ik in een column het Directoraat-generaal van Cultuur als de "kern van het Ministerie van de Informatiemaatschappij." Dat is weer eens wat anders. 7. Een civiel informatiekundige heeft een ander vak dan een traditionele informatiekundige, terwijl ze uiteraard wel een behoorlijke mate van inzicht in elkaars discipline moeten hebben. Onlangs heb ik de faculteit Techniek, Bestuur & Management van de TU Delft benaderd met het aanbod daar de discipline civiele informatiekunde te helpen ontwikkelen. Als het goed is, heeft spoedig nadere orientatie plaats. Een vertegenwoordiger van een Engelse universiteit komt er ook op terug. Wie volgt? Over "competenties" gesproken, wezenlijk acht ik beheersing van een methode voor stelselmatige betekenisordening. De civiel informatiekundige moet dus minstens praktisch vertrouwd zijn met een mengsel van ontologie, epistemologie (kennisleer) en semiotiek (tekenleer). 8. Op de vraag naar "een betere naamgeving voor een dergelijke functionaris" geef ik geen direct antwoord. Vergeet de naam, want ik meen dat de Digitale Rijksbouwmeester uberhaupt geen oplossing biedt. Waar Rijsenbrij duidelijk pas de maatschappelijke schaal als relevant aanwijst, trekt hij die conclusie feitelijk ook.
Tenslotte merk ik op dat het verzoek om mijn bijdrage aan de discussie over de Digitale Rijskbouwmeester appelleerde aan mijn "deskundigheid [voor] overheidsautomatisering." Wie ben ik om dat niet als een compliment op te vatten? Ik benadruk echter dat er eigenlijk geen aparte overheidsinformatievoorziening mag bestaan. Vitale onderdelen van wat tegenwoordig elektronische overheid heet, maken , nou ja, dat zou eindelijk moeten gebeuren , onlosmakelijk onderdeel uit van de infrastructuur voor informatieverkeer in het publiek domein. Dat is veel ruimer, vandaar civiele informatiekunde ter borging van passende varieteit.

Post edited by: pewisse, at: 2007/06/14 15:50

Post edited by: pewisse, at: 2007/06/15 14:28

De stelling is, op semantische elementen na, meer relevant dan ooit. Persoonlijk heb ik moeite met de term 'bouwmeester' omdat het een constructionistische benadering impliceert, terwijl 'architect' (in de fundamentalistische betekenis) toch echt veel meer aangeeft waar 'het' aan ontbreekt, zeker als ik de P.S. van Daan meeneem en 'het' niet alleen over IT-systemen (bouwen) maar dus inderdaad ook over diensten, processen, organisatie en besturing gaat.

Ik volg nu even netjes de 8 punten:
1. Ja, Nederland heeft een 'Digitale Architect' nodig, en de komst van NORA heeft die noodzaak zelfs alleen maar groter gemaakt.
2. Mijn ervaring leert dat BZK geen goede plek is daarvoor, AZ een betere plek daarvoor zou kunnen zijn en ik denk dat 'boven' ministeries als optie vooral aangeeft dat het mandaat aan de Digitale Architect allerbelangrijkst is (wat dat betreft zou je het ook onder Financien kunnen hangen zoals in Denemarken).
3. De taken en bevoegdheden zouden m.i. gelijk moeten zijn aan de beschrijving van de functie: "Het identificeren en organisateren van de fundamenten (principes) van het totale systeen, belichaamd in zijn componenten (IT, diensten, processen), hun verhoudingen tot elkaar en tot de omgeving (organisatie, besturing), en de principes die zijn ontwerp en evolutie leiden." Niet toevallig doet dit aan IEEE's definitie van architectuur denken.
4. In ons kikkerlandje slaat deze functionaris alleen maar een echte deuk in een pakje boter wanneer hij een onafhankelijke status krijgt en rapporteert aan de Tweede kamer. Vraag maar aan Dhr. Pieter van Vollenhoven.
5. Deze vraag veronderstelt a. een dermate breed mandaat dat controle relevant is en b. een overheid als opdrachtgever voor zichzelf. Zie ook punt 4. Met de Tweede Kamer als opdrachtgever en een controlerende rol voor de Rekenkamer zijn we al een heel eind op de goede weg.
6. 'Elk voordeel heeft zijn nadeel' en dat oer-Nederlandse gepolder heeft, inderdaad, als nadeel dat er niet op het juiste/hoogste niveau digitaal georganiseerd wordt. Op 'het hoogste niveau' de grenzen bepalen (ik bedoel: de architectuur principes neerzetten) biedt vervolgens de juiste ruimte om binnen die kaders vooral door te blijven polderen.
7. De competenties van een dergelijke functionaris zouden (letterlijk) gelijk moeten zijn aan die welke Vitruvius 2000 jaar geleden aangaf, aangevuld met nieuwe wetenschappen en met kennis van de digitale wereld. (zie ook: hier.) Je zou ook kunnen zeggen dat het in ieder geval geen ICT-er is, maar iemand die en van ICT en va diensten, processen, organisatie en besturing (om er slechts enkele te noemen) verstand heeft.
8. Zoals ik in mijn inleiding al zei: zo iemand heet een Architect. Punt. En ja, zijn inzet richt zih op de totstandkomingh van een optimale digitale wereld, die aansluit op de niet-digitale wereld. In ieder geval is het geen 'bouwmeester'.

Tot zover kort-door-de-bocht en uit de losse pols mijn eerste reaktie op deze post.

Een Rijksbouwmeester voor IT-architectuur doet mij denken aan een superheld-architect. Maar die gaat onze wereld echt niet redden.
Datgene dat in de fysieke wereld de kwaliteit en duurzaamheid van bebouwing in de loop van de 20e eeuw drastisch heeft verbeterd, is regelgeving als de woningwet, Wet Ruimtelijke ordening, Bouwbesluit. Veel meer heeft die geleid tot een betrouwbare basiskwaliteit dan de bijzondere en bewonderenswaardige ontwerpen van Berlage, Michiel de Klerk, De Stijl, enz.
Nog een paar andere voorbeelden van risicoreductie: voor voedselkwaliteit hebben we de Voedsel- en Warenautoriteit, motorvoertuigen worden door de Rijksdienst voor het wegverkeer gecertificeerd. Kortom, de checks en balances van verplichte certificatie, vergunningen, periodieke controles. Niet sexy, geen vertrouwen op persoonlijke genialiteit van individuen, maar misschien toch nodig?

Ah, heerlijk: een andere kijk! Misschien zijn de genoemde woningwet, Wet Ruimtelijke ordening en Bouwbesluit wel een onderdeel van de architectuur (dus)..? Sterker nog: zijn de digitale initiatieven op deelgebieden van de overheden (polders) niet voorbeelden van de genoemde Berlage, Michiel de Klerk, De Stijl, enz. en is deze bijdrage aan dezediscussie daarom dus juist een extra pleidooi voor de Rijks Architect?!

Daan,

dank voor je uitnodiging om op de jou weergegeven standpunten aangaande de Digitale Rijksbouwmeester te reageren. Inmiddels zag ik dat er al reacties op waren gekomen en wil benadrukken dat ik de reactie van ir. Wisse onderschrijf en in mijn eigen bewoordingen wil benadrukken en aanvullen.

Voordat je het over een functie als 'Rijksbouwmeester' voor de e-overheid moet hebben, moet je een gemeenschappelijk beeld hebben van de uitdaging die er ligt om een goed georganiseerde dienstverlende overheidsorganisatie te krijgen.

Allereerst is daar de context waartegen je het functioneren van de overheid af zet.
Als je burger en het bedrijf centraal zet als overheid, moet je ook rekening houden met het handelen van die burgers en bedrijven onderling. Zoals je zelf eigenlijk al impliciet suggereert moet je de ontwikkelingen van de overheid derhalve plaatsen in die van de gehele maatschappij.
Het vraagstuk is te vergelijken met het verkeersstelsel in Nederland. De vervoersvraag (in welke vorm dan ook?) en oplossingen hiervoor, wordt door veel partijen in Nederland vormgegeven, waarbij de Overheid een grote rol speelt. De overheid doet dat niet primair voor de burger en bedrijven om bij de overheid te kunnen aankloppen, maar doet dat primair om de gehele mobiliteitsvraag te kunnen faciliteren.
De ontwikkelingen van de virtuele maatschappij kan de overheid als betekenende speler uiteraard ook beinvloeden (en daarmee impliciet het handelen van de overheid zelf).
Overigens niet alleen in de rol van dienstverlener, maar ook die van handhaver, wetgever, etc.
Als pregnant voorbeeld geldt: als in de maatschappij een standaard wordt gehanteerd ga je er niet zelf een ontwikkelen (de overheid gebruikt toch ook IP, gebruikt toch ook GSM, etc.).

Hoe komen we dan toch aan zo veel verschillende, zelfstandig bedachte, 'niet interoperabele' oplossingen en is daar een 'RijksICTmeester' de oplossing voor?
Naar mijn mening is dat zonder een gemeenschappelijk gedragen visie en plan een functie die nooit een kans van slagen krijgt.

Als ik de vergelijking maak naar de fysieke maatschappij kennen we het fenomeen 'Nota Ruimtelijke Ordening'.
In het totstandkomen van deze Nota wordt een gemeenschappelijke (toekomst)visie en een plan, in dialoog met de maatschappij over hoe het verder moet in Nederland, gemaakt, waarbij de context van Europa en ook de Internationale uiteraard wordt meegenomen. De Nota, met als de verdeling van de schaarse ruimte, geeft ook richting en kaders aan de ontwikkelingen die er in Nederland plaatsvinden en zijn ook van toepassing op de individuele overheidsorganisaties.
De Nota wordt uitvoering gegeven door tal van afspraken tussen de overheid, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, ook vastgelegd in wetgeving. Een voorbeeld hiervan is de plicht voor een 'milieu effectrapportage' die onderdeel uitmaakt van het instrumentarium om Nederland leefbaar te houden.

De eerdere vergelijking met het verkeerstelsel gaat ook hier op, want een besluit om een weg of een spoorlijn aan te leggen is een politieke. Het feit dat er vervolgens voor de realisatie aan meerdere regels en de eerder genoemde effectrapportages moet worden voldaan, blijft overeind staan.

Ook de rol van de Architect in de fysieke wereld kent hier zijn rol/functie. Overigens zijn er daar ook (evenals de vele vormen van ICT architecten) meerdere van te vinden, landschapsarchitect, tuinarchitect, bouwkundig architect etc.etc. Bottomline blijft dat de architectuurfunctie de ontwikkeling waar hij/zij mee bezig is, plaatst in haar context en hiermee rekening houdt!!

Nu terug naar de ICT-ontwikkelingen.
Als we nou eens leren van de aanpak die er in de fysieke wereld wordt gehanteerd, stel ik het volgende voor:

We gaan een Nota ICT Ordening maken. Het Ministerie van BZK (burger) en EZ (bedrijven) nemen hier het voortouw, waarbij de orientatie nadrukkelijk die van de gehele maatschappij is. Ook de burger als leerling/student, als werkzoekende, etc. zal hierbij nadrukkelijk aan bod moeten komen. Doelstelling van deze Nota is wat mij betreft een gemeenschappelijke gedragen visie te krijgen hoe het verder moet / zal gaan met de steeds virtueler wordende maatschappij, de afspraken die we daarbij moeten maken en de rol die de overheid daarbij moet spelen.
We trekken twee jaar uit om een dergelijke Nota te maken, af te stemmen en politiek gedragen te krijgen. Overigens betekent dat natuurlijk niet dat we in de tussentijd alles stilleggen!! Veel ontwikkelingen zijn in gang gezet waarvan de meeste m.i. op een goede manier. Maar in de praktijk van alledag hoor je te veel, is dat nou wel allemaal nodig, waarom moeten wij daar nu gebruik van gaan maken en wie zal dat betalen!.

De reeds ontwikkelde e-bouwstenen als de eNIK, DigiD, OTP, BSN, Basisregistraties, etc. en instrumenten als GovCert, Waarschuwingsdienst, NORA, e-overheid planning, routekaarten, iTeams, etc. krijgen hier hun logische plaats als ook naar verwachting de voor de overheid benodigde rol van 'Rijks ICT meester'. Als je hierover verder denkt is de RijksICTMeester er mogelijk al in de vorm van het Standaardisatiecollege van de overheid, waarvan het bureau is ondergebracht bij de gemeenschappelijke beheerorganisatie van de overheid (www.GBO.Overheid.nl).

Overigens denk ik zelf dat het niet zal blijven bij een 'RijksICT meester', maar zullen er meer maatregelen moeten komen om de dan voorliggende Nota in uitvoering te krijgen en te houden. Hierbij denk aan het beleggen van de ontwikkelingen voor de eOverheid door een afzonderlijk directoraat generaal. Het komend kabinet kan dit dan mooi inpassen in het 'nieuwe' kabinetsbeleid.

De randvoorwaarde die ik zie is dat EZ en BZK voorop over voldoende middelen (smeerolie) moet kunnen beschikken om de bij alle overheidsorganisaties reeds beschikbare middelen op de juiste wijze te laten aanwenden.
Er zal f_link_ en open met elkaar moeten worden gecommuniceerd, een voorbeeld hiervan heeft Jan Kees de Jager Staatssecretaris van Financien onlangs laten zien in zijn interview met de AG.
Daarnaast zal er moeten worden geinvesteerd in mensen (zowel bij de overheid maar ook bij het bedrijfsleven) voor de benodigde kennis en benodigde cultuuromslag om alles wat er moet gaan veranderen aan te kunnen.

De vervolgvragen die je stelt zullen m.i. in een setting zoals hiervoor beschreven beter beantwoord kunnen worden.


Michel Bouten
ICTU
www.ictu.nl