NORA 2.0, uitgekomen op 25 april 2007 (te downloaden vanaf http://www.e-overheid.nl/data/files/architectuur/ NORAv2_0.pdf), is een indrukwekkend document. Het lijkt een waardevolle eerste stap om te komen tot een echte geintegreerde overheidsarchitectuur. Na een eerste vluchtige blik heb ik echter een aantal vragen en kanttekeningen. Mijn opmerkingen zijn niet zo zeer bedoeld als kritiek op het onderhavige werk, maar zijn meer bedoeld om de volgende versie van de NORA meer waarde te geven. Wellicht dat jullie als lezers van Via Nova Architectura met mij daarover kunnen discussieren.

NORA 2.0 geeft al enig inzicht hoe de e-overheid eruit kan gaan zien. Maar NORA 2.0 is vooral een verdienstelijke opsomming van infrastructurele elementen/voorzieningen, 'bouwstenen' genoemd. Vraag is echter hoe de inventarisatie van deze bouwstenen is gedaan? Welke systeemtheoretische overweging ligt aan deze opsomming ten grondslag? Is deze opsomming limitatief?

NORA is de afkorting voor Nederlandse Overheid Referentie Architectuur. Ik heb echter mijn twijfels of we hier wel te maken hebben met een zuivere referentiearchitectuur. Volgens mij spreek je over een referentiearchitectuur als je een soort sjabloon maakt voor de architecturen van artefacten die een grote mate van gemeenschappelijkheid hebben. Dus bijvoorbeeld een referentiearchitectuur voor ziekenhuizen, voor onderwijsinstellingen of voor gemeenten. Er is slechts een Nederlandse overheid, dus waarom daarvoor een referentiearchitectuur opstellen. Voorts blijkt dat een groot aantal zaken nader dienen te worden gedetailleerd. Ik zou daarom liever spreken van een overkoepelende/kaderzettende architectuur. Een architectuur waarin de focus ligt op de onderlinge gegevenscommunicatie en de uniforme communicatie tussen burger/bedrijf en een overheidsorganisatie. Dat hoeft geenszins te leiden tot een 'megalomane directieven blauwdruk', zoals op pagina 67 wordt gesteld.
Wellicht is wat op pagina 21 bedoeld wordt met modelarchitectuur wel een referentiearchitectuur!
Het is de vraag of er voor dat een overheidsarchitectuur wordt opgesteld eerst niet een architectuur voor de digitale samenleving hoort te worden geschetst, waarin de NORA past, en die tevens infrastructurele voorzieningen schetst voor een e-samenleving die door de overheid wordt gefaciliteerd.

De subtitel voor en door architecten komt op mij enigszins vreemd over. Dat geldt wel voor een zuivere referentiearchitectuur, maar niet voor een kaderzettende architectuur.
Trouwens als NORA 2.0 slechts bedoeld is voor vakgenoten, dan begrijp ik niet dat het onderhavige document niet wat compacter is geformuleerd. Het document dat bestaat uit 178 pagina's met een groot aantal bijlagen is veel te omvangrijk voor een overzichtelijke architectuurbeschouwing. Ik hoop dat een volgende versie veel toegankelijker wordt gestructureerd. Uitdunnen van het hoofdverhaal lijkt niet zo moeilijk. Ik zou alle geschiedenis over de totstandkoming, historische overwegingen en theorieen naar bijlagen verplaatsen. Het overgebleven hoofdverhaal dient vervolgens veel consistenter en systematischer te worden geformuleerd. Veel teksten worden nu herhaald door een 'verkeerde' opbouw van het document. Ook zie ik een te verhalende stijl in plaats van zakelijk formulerend. Een concreter verhaal is zeer gewenst omdat op pagina 18 staat dat de NORA als 'inkoopvoorwaarde' wordt gehanteerd bij aanbesteding van diensten en werken.
In bijlage I staan de definities. Deze opsomming is veel te summier. Belangrijke begrippen als architectuur, principe, stakeholder, concern, component, bouwsteen, overzichtskaart en subsidiariteitsprincipe ontbreken. Terwijl triviale begrippen als attribuut, begrip, bericht, data, eigenschap wel worden gedefinieerd. Hopelijk wordt in een volgende versie van de NORA deze bijlage wat beter ingevuld.

De opdrachtformulering door de Directeur innovatie en informatiebeleid openbare sector van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op pagina 2 luidt: 'verbetering van overheidsdienstverlening en administratieve lastenverlichting met steun van de Nederlandse Overheid Referentie Architectuur en doorontwikkeling van de electronische overheid'. Dit k_link_t niet echt als een opdrachtformulering voor een architectuuropdracht. De zinsnede op pagina 28 een (architectuur)schets voor een e-overheid die diensten verleent aan burgers, bedrijven en instellingen, onafhankelijk van tijd, plaats en kanaal met zo min mogelijk administratieve lasten voor betrokkenen k_link_t al iets concreter.
In de tekst onder die opdrachtformulering staat dat de NORA een groot aantal 'inrichtingsprincipes' bevat die overheidsorganen kunnen toepassen bij projecten en programma's die gericht zijn op het ontwikkelen van de hoogwaardige dienstbare overheid. Ik heb grote problemen met het woordje kunnen. Bovengenoemde directeur onderstreept daardoor jammer genoeg de vrijblijvendheid van dit architectuurdocument. Op de pagina's 21 en 22 staan trouwens zeven gebruiksdoelen van de NORA waarbij zes van de zeven het woord kunnen bevat. Dat k_link_t allemaal erg vrijblijvend. Ook bij DigiD op pagina 28 staat weer kunnen gebruik maken. Het lijkt alsof de opstellers van dit document bij alles een slag om de pols willen houden.
In diezelfde alinea van pagina 2 lees ik dat door de principes van de NORA te hanteren samenhang in de bouw en inrichting van de (elektronische) overheid ontstaat. Is dit hoop of is dit gevalideerd?
Als laatste opmerking over deze tweede pagina heb ik moeite met de uitspraak dat vanuit het bedrijfsleven, vertegenwoordigd door ICT~Office (zie ook de tweede inzet op pagina 20), ook wordt gepleit voor de voortgang op de met de NORA ingeslagen weg. Ik heb altijd begrepen dat het ICT~Office de belangenvereniging is van IT-leveranciers. Dus de bouwers die de architectuur moeten gaan gebruiken. Zij hebben alleen belang als bouwer/leverancier, niet als bedrijf in de rol van klant. Ik zou hen niet willen vereenzelvigen met het bedrijfsleven, dat de artefacten dient te gebruiken die onder die architectuur worden gebouwd. Op pagina 12 vind ik de opmerking dat commentaren en suggesties verwerkt zijn die aangedragen zijn door (private) ICT bedrijven en adviesbureaus. Ik mis echter de inbreng van onafhankelijke architecten uit het echte bedrijfsleven, zie ook de auteursopsomming van NORA versie 2.0 op pagina 178. Ik ben zeer benieuwd wat de toegevoegde waarde is geweest van IBM en Microsoft in de door ICT~Office ingestelde reviewgroep (zie pagina 179). Ik dacht dat dergelijke technische competenties niet tot het niveau van de NORA dienden te horen zoals eerder in het NORA-document is gesteld.

Bij de totstandkoming van de NORA, zie figuur 3 op pagina 19, zie ik nergens de inbreng van de belangrijkste stakeholders: burger en bedrijf. Gebruikmaking van de BurgerServiceCode lijkt mij niet voldoende om dat te compenseren. Erger nog, bij het reviewproces, figuur 4 op pagina 19, zijn deze stakeholders ook niet betrokken. Het lijkt wel alsof de architecten hebben gedacht: wij weten wel wat goed is voor die burgers, dat gaan wij hen niet zelf vragen. Bij figuur 5 op pagina 20, bestuurlijke borging NORA, komt bij mij spontaan de afgezaagde grap naar boven: een kameel is een paard ontworpen door een commissie. Er is echt een digitale Rijksbouwmeester nodig om de e-overheid op slagvaardige wijze te realiseren.

De NORA gebruikt, zie pagina 62, de architectuurdefinitie van IEEE, een vreemde mix van een de_script_ieve en pre_script_ieve benadering. Modellen zijn de_script_ief; principes zijn pre_script_ief. Maak dat onderscheid dan ook duidelijk in het NORA-document. Persoonlijk heb ik altijd wat moeite met het woord fundamenteel in deze definitie. Wat wordt er wetenschappelijk gezien bedoeld met fundamenteel. En waar vind ik in de NORA die fundamentele opbouw?
Verder op deze pagina wordt architectuur wat vlotter gedefinieerd als bestaande uit ontwerpprincipes, modellen en gezichtspunten. Ik kan echter nergens de verschillende gezichtspunten vinden die in de NORA worden gebruikt.
Vervolgens wordt gesteld dat deze definitie ook toepasbaar is op de applicatiearchitectuur. Dit is een begrip dat nog niet eerder voorkwam. Ik neem aan dat dit niet hetzelfde is als projectarchitectuur of projectstartarchitectuur. Overigens zijn geen van deze drie begrippen terug te vinden in de definitielijst.
De hierarchie van (referentie)architecturen in figuur 29 op pagina 63 is voor mij onduidelijk, wellicht door het gemis van een legenda. Ik meen hieruit wel te mogen concluderen dat de eerder door mij voorgestelde architectuur voor de digitale samenleving jammer genoeg geen rol speelt.

Kortom het zou goed zijn bij de volgende versie van de NORA de puntjes wat meer op de 'i' te zetten. In een volgende aflevering van deze forumdiscussie zal ik proberen wat meer inhoudelijk in te gaan op de NORA.

Post edited by: architectuur, at: 2007/08/19 01:03